Để hiểu rõ hơn về lộ trình tu học trong Phật giáo, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa “Thừa” (phương tiện vận chuyển/hệ tư tưởng lớn) và “Tông” (các trường phái thực hành cụ thể). Việc chọn đúng pháp môn tu học cũng giống như việc chọn một đôi giày vừa vặn với đôi chân của mình; trên con đường tâm linh, không có “đôi giày” nào là hoàn hảo và tốt nhất cho tất cả mọi người, chỉ có “đôi giày” phù hợp nhất với bước chân và hành trình của riêng bạn.
Các “Thừa” (Yana) – Hệ Tư Tưởng Chủ Đạo
Trong thuật ngữ đạo Phật, “Thừa” (Yana) có nghĩa là cỗ xe, là phương tiện chuyên chở chúng sinh từ bờ mê lầm sang bến bờ giác ngộ. Lịch sử phát triển của Phật giáo đã hình thành nên hai cỗ xe lớn:
1. Nam Truyền (Phật giáo Nguyên thủy – Theravada)
- Nguồn gốc ra đời: Được hình thành và giữ gìn ngay sau các kỳ Kiết tập kinh điển đầu tiên sau khi Đức Phật nhập diệt. Theravada (Thượng Tọa Bộ) dựa trên hệ thống kinh điển tiếng Pali, được truyền bá chủ yếu về phía Nam Ấn Độ, đến các quốc gia như Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia và miền Nam Việt Nam.
- Đặc điểm cốt lõi: Giữ nguyên vẹn những lời dạy sơ khai nhất của Đức Phật. Hệ tư tưởng này tập trung vào tinh thần “tự mình thắp đuốc lên mà đi”, nhấn mạnh sự nỗ lực cá nhân để đạt được quả vị A-la-hán, giải thoát hoàn toàn khỏi vòng sinh tử luân hồi.
- Pháp môn chủ đạo: Thiền Minh Sát (Vipassana), Tứ Niệm Xứ và giữ gìn giới luật nghiêm cẩn.
- Đối tượng phù hợp: Những người có tính cách độc lập, lý trí, ưa thích sự giản đơn, thực tế và khát khao tìm hiểu sâu sắc về bản chất của tâm lý, vật lý thông qua sự trải nghiệm, quan sát trực tiếp trên chính thân tâm mình.
2. Bắc Truyền (Phật giáo Đại thừa – Mahayana)
- Nguồn gốc ra đời: Bắt đầu khởi phát và định hình rõ nét vào khoảng thế kỷ thứ 1 TCN đến thế kỷ 1 CN tại Ấn Độ. Dựa trên hệ thống kinh điển tiếng Sanskrit, phong trào này tự gọi mình là “Đại thừa” (Cỗ xe lớn) và truyền bá mạnh mẽ về phía Bắc tới Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc, Tây Tạng và Việt Nam.
- Đặc điểm cốt lõi: Đề cao lý tưởng Bồ Tát đạo – tức là không chỉ tự giải thoát cho bản thân mà còn phát nguyện quay lại cõi luân hồi để cứu độ, giúp đỡ mọi người cùng giác ngộ. Giáo lý Đại thừa rất uyển chuyển, rộng lớn, sử dụng nhiều phương tiện thiện xảo, nghệ thuật và biểu tượng để truyền tải chân lý.
- Pháp môn chủ đạo: Vì tính đa dạng, Bắc truyền phân nhánh thành rất nhiều “Tông phái” cụ thể như Thiền, Tịnh Độ, Mật, Luật, Hoa Nghiêm, Pháp Hoa…
- Đối tượng phù hợp: Những người có tâm nguyện rộng lớn, yêu thích sự phong phú, sâu sắc trong triết học và muốn kết hợp việc tu tập tâm linh với các hoạt động phụng sự xã hội, vị tha.
Các “Tông” Phái Phổ Biến (Thuộc Đại Thừa)
Tông phái là những con đường, phương pháp thực hành cụ thể được các vị Tổ sư đúc kết lại để phù hợp với căn cơ của từng nhóm người.
1. Thiền Tông (Zen) – “Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”
- Nguồn gốc: Tương truyền bắt nguồn từ nụ cười của Tôn giả Ca Diếp khi Đức Phật đưa cành hoa sen lên tại hội Linh Sơn (Niêm hoa vi tiếu). Tuy nhiên, Thiền tông thực sự trở thành một trường phái độc lập khi Tổ Bồ Đề Đạt Ma truyền y bát sang Trung Hoa vào thế kỷ thứ 5-6, sau đó lan rộng sang Việt Nam, Nhật Bản.
- Cách tu tập: Không bám víu quá nhiều vào kinh điển hay nghi lễ rườm rà. Hành giả tập trung vào Tọa thiền (ngồi thiền), tham công án, thoại đầu, hoặc đơn giản là duy trì sự tỉnh thức trọn vẹn (chánh niệm) trong mọi sinh hoạt đời thường (đi, đứng, nằm, ngồi).
- Cốt lõi: Nhìn thẳng vào nội tâm mình để thấu ngộ bản tính Phật sẵn có.
- Người phù hợp: Người có ý chí tự lực mạnh mẽ, tư duy sắc bén, không thích sự rườm rà hình thức. Phù hợp với ai có khả năng tập trung cao độ và luôn trăn trở với câu hỏi cốt tử: “Tôi thực sự là ai?”.
2. Tịnh Độ Tông – “Nhất tâm bất loạn”
- Nguồn gốc: Dựa trên ba bộ kinh chính (Kinh A Di Đà, Kinh Vô Lượng Thọ, Kinh Quán Vô Lượng Thọ) xuất phát từ Ấn Độ, nhưng Tịnh Độ tông được hệ thống hóa và trở thành một tông phái độc lập, phát triển vô cùng rực rỡ tại Trung Hoa từ thế kỷ thứ 4 bởi Ngài Huệ Viễn.
- Cách tu tập: Y chỉ vào “tha lực” (sự tiếp dẫn, giúp đỡ) từ đại nguyện của Đức Phật A Di Đà. Hành giả chuyên tâm thực hành Niệm Phật (Nam mô A Di Đà Phật), quán tưởng và phát nguyện sau khi mạng chung sẽ được vãng sinh về thế giới Cực Lạc để tiếp tục tu học đến ngày thành Phật.
- Cốt lõi: Được xây dựng trên thế chân kiềng vững chắc: Tín (niềm tin tuyệt đối) – Hạnh (chuyên tâm niệm Phật) – Nguyện (thiết tha mong mỏi vãng sinh).
- Người phù hợp: Đây là pháp môn phổ biến nhất, phù hợp với đại đa số Phật tử. Đặc biệt tốt cho những người bận rộn, người lớn tuổi, hoặc những người thấy việc tự lực thiền định quá khó khăn, cần một chỗ dựa tâm linh vững chãi và niềm tin vào sự cứu độ.
3. Mật Tông (Vajrayana – Kim Cương Thừa) – “Tam mật tương ưng”
- Nguồn gốc: Hình thành tại Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ 6 – 7, kết hợp giáo lý Đại thừa với các yếu tố Mật giáo (Tantra). Sau đó truyền mạnh vào Tây Tạng (trở thành Phật giáo Tây Tạng/Lạt Ma giáo) và một nhánh truyền sang Trung Hoa, Nhật Bản (Chân Ngôn Tông).
- Cách tu tập: Sử dụng các phương pháp bí mật và đặc biệt để đánh thức năng lượng tâm linh, bao gồm: Miệng trì chú (Mantra), Tay bắt ấn (Mudra) và Ý quán tưởng hình ảnh các vị Phật/Bồ Tát/Mạn-đà-la (Mandala).
- Cốt lõi: Phương pháp “Tam mật tương ưng” giúp chuyển hóa nhanh chóng Thân – Khẩu – Ý ô nhiễm của người phàm thành Thân – Khẩu – Ý thanh tịnh của chư Phật ngay trong một đời.
- Người phù hợp: Những người có xu hướng yêu thích nghi lễ, huyền học, có trí tưởng tượng phong phú. Đặc biệt, người tu Mật tông bắt buộc phải có sự dẫn dắt trực tiếp từ một vị Thầy đủ tư cách (Lạt Ma/Minh Sư/A-Xà-Lê) vì pháp môn này sử dụng nhiều năng lượng, nếu tự học qua sách vở rất dễ đi sai hướng.
4. Luật Tông – “Kỷ luật là sức mạnh”
- Nguồn gốc: Dựa trên Luật tạng (Vinaya Pitaka) do Đức Phật chế định. Tại Trung Hoa, Luật tông được Ngài Đạo Tuyên (thời nhà Đường) chính thức thành lập thành một tông phái riêng biệt, chuyên nghiên cứu và thực hành giới luật.
- Cách tu tập: Chú trọng tuyệt đối vào việc tìm hiểu, giữ gìn và thực hành nghiêm ngặt các giới luật, oai nghi tế hạnh mà Phật đã đặt ra.
- Cốt lõi: Dựa trên nguyên lý “Giới – Định – Tuệ”. Giới có trong sạch thì Tâm mới yên Định; Tâm yên Định thì Trí Tuệ mới phát sinh.
- Người phù hợp: Những người sống nguyên tắc, yêu thích sự kỷ luật, khuôn phép, muốn rèn luyện đạo đức một cách triệt để nhất (Tông phái này thường phổ biến và thiết yếu nhất đối với giới tu sĩ xuất gia).
Lựa Chọn Pháp Môn Phù Hợp
Thay vì bối rối trước quá nhiều phương pháp, bạn có thể đối chiếu tính cách và mong muốn của mình với danh sách sau đây để có hướng đi ban đầu:
- Dành cho người lý trí, thực tế, thích sự tĩnh lặng:
- Pháp môn gợi ý: Thiền tông hoặc Thiền Vipassana (Nguyên thủy).
- Mục tiêu hướng tới: Khám phá nội tâm, tự nhận thức bản thân, diệt trừ phiền não bằng trí tuệ tự lực.
- Dành cho người giàu tình cảm, có đức tin lớn, công việc bận rộn:
- Pháp môn gợi ý: Tịnh Độ tông.
- Mục tiêu hướng tới: Tìm kiếm sự an lạc cho tâm hồn trong hiện tại và mục tiêu vãng sinh Cực Lạc trong tương lai.
- Dành cho người thích nghi lễ, có trí tưởng tượng phong phú, đam mê huyền học:
- Pháp môn gợi ý: Mật tông.
- Mục tiêu hướng tới: Khai mở và chuyển hóa các nguồn năng lượng tâm linh tiềm ẩn trong cơ thể và vũ trụ.
- Dành cho người nguyên tắc, nghiêm túc, muốn rèn giũa bản thân cao độ:
- Pháp môn gợi ý: Luật tông.
- Mục tiêu hướng tới: Thanh lọc hành vi, lời nói, xây dựng nền tảng đạo đức vô lậu để tiến sâu vào thiền định.
Lời khuyên:
Bạn không nhất thiết phải tự trói buộc mình vào duy nhất một pháp môn nào ngay từ khi mới bắt đầu. Giáo lý đạo Phật mang tính chất dung hợp rất cao. Nhiều hành giả hiện nay thường tu theo phương pháp “Thiền – Tịnh song tu” (lấy sự tỉnh thức của Thiền làm nền tảng để niệm Phật) hoặc “Mật – Tịnh song tu” (trì chú kết hợp niệm Phật) để các pháp môn hỗ trợ, bổ khiếm cho nhau.
