Hòa thượng Hồng Châu Thủy Lão đến tham học. Hỏi:
– Ý sang Đông của Tổ Sư đích thực là gì?
Mã Tổ nói:
– Vái lạy đi!
Thủy Lão vừa vái lạy, sư liền đạp cho một đạp. Thủy Lão liền đại ngộ, đứng dậy vỗ tay cười lớn nói:
– Lạ thật! Lạ thật! Trăm ngàn tam muội vô lượng ý nghĩa thâm diệu, chỉ ở một đầu lông mà hiểu được căn nguyên.
Bèn vái lạy mà lui.
Về sau Thủy Lão thường bảo chúng:
– Từ buổi Mã Sư cho một đạp, đến nay cười mãi vẫn không thôi.
Viên Đức
Luận giải: Đây là một trong những câu chuyện giác ngộ đột ngột và mạnh mẽ nhất của Thiền tông. Thủy Lão đến với một câu hỏi lớn lao, mang tính triết học về “ý Tổ Sư”. Thay vì trả lời bằng lý thuyết, Mã Tổ dùng một hành động phi logic và gây sốc: một cú đạp. Cú đạp này không phải là hành vi bạo lực mà là một phương tiện thiện xảo (upaya) nhằm phá vỡ tức thời dòng suy nghĩ phân tích, tìm cầu của Thủy Lão, đưa ông ta về thẳng với kinh nghiệm thực tại thuần túy, không qua trung gian của ý niệm. Sự đau đớn và bất ngờ của cú đạp đã trở thành cánh cửa đưa ông đến đại ngộ. Câu nói “chỉ ở một đầu lông mà hiểu được căn nguyên” cho thấy chân lý tối hậu không phải là thứ gì to tát, xa vời, mà có thể được nhận ra ngay trong một kinh nghiệm nhỏ nhất, tức thời nhất. Cơn cười bất tận của ông sau đó thể hiện niềm hỷ lạc vô biên khi đã phá vỡ được gông cùm của tâm trí và sống trọn vẹn trong thực tại tự do.
