Bàng cư sĩ⁴⁶ hỏi Mã Tổ:
– Kẻ không bầu bạn cùng vạn pháp là ai?
Sư đáp:
– Đợi đến khi ông một hớp uống trọn nước Tây Giang ta sẽ cho nghe.
Cư sĩ lại hỏi:
– Đừng lầm kẻ bốn lại, xin ngài ngẳng nhìn cho kỹ.
Sư ngó thẳng xuống. Cư sĩ nói:
– Cũng cùng một cây đàn không dây đó, mà ngài đàn hay tuyệt.
Sư nhìn thẳng lên. Bàng vái lạy. Sư về phương trượng. Bàng theo vào, nói:
– Vừa rồi lầm khéo hóa dở.
Lại hỏi:
– Như nước không gân cốt mà thắng được thuyền vạn hộc. Lẽ ấy là sao?
Sư nói:
– Nơi đây không nước cũng chẳng thuyền, nói gân cốt gì?
Viên Đức
⁴⁶ Bàng Cư Sĩ: Cư sĩ danh tiếng đời Đường. Họ Bàng, tên Uẩn, người Tương Dương, cha là Thái thú Hoành Dương. Đến tham học với Thạch Đầu rồi lại tham Mã Tổ và được ngộ. Về sau cả nhà đều được ngộ đạo. Con gái là Linh Chiếu, nổi tiếng là Thiền cơ mẫn tiệp. Đầu năm Nguyên Hòa, cả gia đình về Tương Dương, tạm ở trong hang núi cách Lộc Môn 20 dặm về phía nam, nay gọi là hang Cư Sĩ.
Luận giải: Đây là một cuộc đối thoại Thiền ở đẳng cấp rất cao giữa Mã Tổ và Bàng Cư Sĩ, một cư sĩ tại gia đã đạt đến trình độ thâm sâu. Câu hỏi ban đầu của Bàng Cư Sĩ “Kẻ không bầu bạn cùng vạn pháp là ai?” là một câu hỏi về bản thể tuyệt đối, cái vượt ra ngoài mọi đối đãi. Câu trả lời của Mã Tổ, “Đợi đến khi ông một hớp uống trọn nước Tây Giang…”, là một câu trả lời phi logic, chỉ ra sự bất khả của việc dùng tư duy nhị nguyên để nắm bắt cái tuyệt đối. Cuộc đối thoại tiếp theo với những hành động “ngó xuống”, “nhìn lên” và những ẩn dụ như “đàn không dây”, “thuyền không nước” là một màn pháp chiến không dùng lời. “Đàn không dây” mà vẫn “đàn hay tuyệt” chỉ sự thấu suốt chân lý vượt ngoài hình tướng và phương tiện. “Nước không gân cốt” mà thắng “thuyền vạn hộc” chỉ sức mạnh của cái vô hình, của “tánh không”. Câu kết của Mã Tổ “Nơi đây không nước cũng chẳng thuyền, nói gân cốt gì?” đã đưa cuộc đối thoại lên đỉnh điểm, hoàn toàn phá vỡ mọi ẩn dụ, mọi đối đãi, chỉ thẳng vào thực tại tuyệt đối, nơi không còn chủ thể và đối tượng, không còn nước và thuyền, hoàn toàn rỗng lặng và tự do.
